Kỷ niệm 10 năm Internet vào Việt Nam mới đây, TS Nguyễn Quang A đã được xếp vào danh sách một trong mười người có ảnh hưởng lớn nhất đến sự hình thành Internet Việt Nam. Ông cũng nổi lên như một dịch giả với những tác phẩm nặng về tư tưởng chính trị – kinh tế học như “Thế giới phẳng”.

Người “lỡ tàu” cung cấp ISP

TS Nguyễn Quang A: “Tôi học nhiều từ cuộc đời”.
Ngoài chuyện ông là Chủ tịch Hội Tin học Việt Nam, ít ai biết, doanh nghiệp của ông thời đó tuy có đủ các điều kiện kỹ thuật để trở thành nhà cung cấp dịch vụ truy cập Internet (ISP) nhưng đành phải “lỡ tàu” vì cơ chế.

Đọc phần còn lại của bài viết »

Người nguyện đề xuất được… nộp thuế thu nhập cá nhân ấy, cũng lại là người “dính” đến vụ trốn lậu thuế lớn nhất lịch sử mà báo chí ầm ĩ một thời.

Vụ “trốn lậu thuế” lớn nhất lịch sử

Vừa kinh doanh máy tính ở GenPacific, Nguyễn Quang A lại vừa cùng với một số người bạn hùn vốn lập công ty 3C cũng “buôn” máy tính, thuộc vào hàng tiên phong trong lĩnh vực này vì số người am hiểu và biết làm ăn nhờ CNTT thời đó chưa nhiều.

3C đang ăn nên làm ra thì “dính” ngay một “phốt” liên quan đến “vụ trốn thuế lớn nhất lịch sử” mà báo chí thời đó rùm beng.

Thời điểm cuối 1991, lúc đó Đông Đức và Tây Đức sáp nhập chính thức và cũng là lúc khối SEV bị xóa bỏ. Tổng Công ty May quốc doanh Contextimex nhờ 3C giúp 400 ngàn rúp chuyển nhượng để mua vải của Đức. “Tôi thấy ngon nên bàn với Confectimex là anh ký được cái gì, cứ ký tất, thượng vàng hạ cám, và không phải trả một đồng tiền nào, chúng tôi sẽ lo tất”.

Vậy là đàm phán xong một hợp đồng 25 triệu rúp, mua gần 6.000 tấn vải sợi về bán. Hồi đó tư nhân không có quyền nhập khẩu nên 3C chấp nhận bỏ vốn hoàn toàn, thỏa thuận ăn chia mình 30, Confectimex 70.

Hợp đồng ký rồi, trong tay 3C lúc đó cũng không một đồng rúp lẻ. Nhưng mà vẫn ung dung. Bởi Nga hồi đó vẫn đang “khát” máy tính. Thỏa thuận xong một hợp đồng tiền mua máy tính là có “tiền tươi” còn máy móc sáu tháng sau mới phải giao. Vậy là “lấy mỡ nó rán nó”, dùng tiền bán máy tính đi mua vải sợi. Nguyên một phi vụ này đã ăn lời 56 tỷ đồng.

Thấy lãi lớn, một thứ trưởng Bộ Công nghiệp nhẹ kêu thế thì thiệt cho quốc doanh, rồi viện dẫn một văn bản nào đó đòi bảo toàn vốn cho doanh nghiệp nhà nước. Thế là Confectimex tung ra cái đơn xin bảo toàn vốn, có chứng nhận đầy đủ của Bộ Công nghiệp, Tổng cục Thuế và Cục Thuế Hà Nội, đòi tăng chi phí thêm 21,5 tỷ nhằm giảm lợi nhuận, chia cho 3C ít đi. Phía 3C phản đối kịch liệt nên bị quy là trốn thuế.

Vụ này có hai anh cảnh sát kinh tế Hà Nội tham gia “phát hiện” nên được phong vượt cấp lên đại úy. Lại còn được Bộ trưởng Công an và Bí thư Thành ủy Hà Nội gửi thư khen đăng báo đã phát huy lòng dũng cảm dùng các biện pháp nghiệp vụ tinh thông để phát hiện vụ trốn lậu thuế tinh vi, được Bộ Tài chính thưởng 250 triệu đồng. Các báo cũng giăng title lớn là “vụ trốn lậu thuế lớn nhất lịch sử Việt Nam”.

Đúng lúc đó thì họp Quốc hội. “Phải nói là tôi rất biết ơn ông Nguyễn Kỳ Cẩm, Chánh Thanh tra Chính phủ vì đã đọc báo cáo kết quả Thanh tra trước Quốc hội, rằng là đang có vụ trốn thuế lớn nhất lịch sử tại 3C, đang điều tra, sắp khởi tố hình sự. Tôi lúc đó đang ở Sài Gòn nghĩ “thế là xong”. Nhưng rồi cũng vớ ngay lấy cái báo cáo này, để gửi đơn khiếu kiện. Rải như bươm bướm từ Văn phòng Chủ tịch nước đến Văn phòng Chính phủ”.

Dư luận lại ầm ĩ “3C sắp sập đến nơi rồi”.

Mấy tháng sau, Thủ tướng mới kết luận là không có vụ trốn lậu thuế nào cả, đồng thời chỉ đạo “không được công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng”.

“Vậy mà có nhà báo, được tôi cho xem kết luận của Thủ tướng rồi còn nhảy vào viết bài, ra ý bênh vực cho 3C. Cũng từ đó mà quan hệ giữa 3C với bên thuế thành ra căng thẳng”, ông Nguyễn Quang A trầm ngâm. Điếu thuốc lá trên tay đỏ liên tục.

Sự cố xảy ra từ năm 1992, nhưng kéo dài mãi đến gần hai năm mới xử lý xong. Nhiều người ở 3C đã tứ tán đi nới khác và tuy 3C được minh oan cho kiểu làm ăn chưa từng có tiền lệ, nhưng không ít hệ lụy đã kéo đến sau đó. Vì 3C hồi ấy, đã “mếch” lòng bên thuế, nên còn ai dám làm ăn với 3C. Nhiều hợp đồng lớn đã “lỡ” từ đó. “Tôi khi đó, thực sự cảm thấy chán hẳn với cơ duyên buôn máy tính”, ông Nguyễn Quang A nói.

3C xem như bị khai tử.

Những dự án kinh tế lãng mạn

Nhiều dự án lẻ tẻ khác đổ bể vào thời điểm đó cũng góp phần làm 3C liêu xiêu. Bởi vào thời cực thịnh, do kiếm bộn tiền nên 3C máy tính còn “lấn” cả sang công nghệ sinh học, đá quý, quy hoạch đô thị… và nhiều thứ “không tưởng” khác.

“Bãi giữa sông Hồng hồi đó cũng đang chuẩn bị lập một đề án nạo vét để lập đô thị mới. Chúng tôi đã đổ vào dự án này khoảng 250 triệu đồng, cũng thuê chuyên gia khảo sát, đo đạc… nhưng rồi không đi đến đâu vì đụng đến dòng chảy, lũ, đê điều. Lúc đó đúng là tôi hơi bị “hoắng”. Nghĩ là tiền nhiều nên cứ tiêu, cứ làm tới”.

Vào giữa cơn sốt “đá đỏ Quỳ Hợp”, 3C lại cũng bỏ ra ba trăm ngàn đô la ký kết với Ủy ban Nhân dân tỉnh Nghệ An để mua một phần mỏ đá trong Quỳ Hợp. “Chúng tôi cũng kéo một gã chuyên gia đá quý người Úc lên tận nơi phân tích, đánh giá… Rồi cũng tổ chức khai thác, làm ăn rất đàng hoàng”.

Nhưng rồi về sau, chẳng lãi lờ được xu nào, lại thấy kiểu làm ăn như mafia. Thế là, về danh nghĩa, vẫn sở hữu một phần ba mỏ đá quý. Nhưng coi như bỏ lửng…

Rồi cũng thời gian này, có “tay” tiến sĩ sinh học ở Viện Khoa học Việt Nam quảng cáo về công nghệ ủ men, cũng là bột sắn, nhưng sau 48 tiếng, độ đạm tăng vọt, dùng làm thức ăn vỗ béo lợn thì chẳng mấy mà giàu.

Thế là 3C lập công ty công nghệ hóa sinh. Đầu tiên là thử nghiệm hơn một ngàn con lợn khắp từ Quảng Ninh đến Tiền Giang. Kết quả báo về là tăng 25-30kg/tháng, chất lượng đạt tiêu chuẩn xuất khẩu, chẳng mấy chốc mà lợn Việt xuất sang Nga, Hồng Kông, lời vô kể. Nguyễn Quang A đã cầm sẵn giấy giới thiệu đến Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, dự kiến sẽ xây khoảng hơn chục xưởng chăn nuôi từ Bắc chí Nam. Độ hơn nửa năm là thu hồi vốn, lại tạo công ăn việc làm…

Nhưng, thử nghiệm tới hơn bảy tháng, mà mãi vẫn chưa đưa vào thực tiễn, các nhà khoa học lại suốt ngày đòi chi thêm tiền. Rồi trong một lần đi với “tay” tiến sĩ sinh học lên Thái Nguyên tiếp thị công nghệ nước khoáng (thực chất dán mác nước khoáng Kim Bôi nhưng lại khai thác từ nước giếng khoan ngay tại Thái Nguyên), Nguyễn Quang A mới tá hỏa vì nhận dạng chân tướng nhà khoa học “bịp”. Kiểm tra tài chính, y như rằng toàn thành tích tăng trọng lừa… Cũng may chưa đôn đáo vay tiền xây nhà, xưởng.

“Đúng là tôi cả tin, đi buôn mà lại còn thương người”, TS Quang A hóm hỉnh. Ông cũng nói, về sau mới rút ra được kinh nghiệm là làm kinh doanh ngoài máu liều còn phải thật nghiệt ngã, biết chớp thời cơ và cần đến thủ đoạn. Hồi đó có người đến chìa cho ông một hợp đồng, bảo “cứ ký vào đó, không cần phải làm gì cả nhưng vẫn được vài triệu đút túi”. Ông gặng hỏi “không làm gì sao lại được tiền” rồi nhất quyết từ chối.

“Có người mắng mỏ gọi tôi là… bất nhân”

Ảnh: Chí Dũng
3C đang hồi làm ăn cầm cự thì có người “gọi” vào cùng mở ngân hàng các doanh nghiệp ngoài quốc doanh VPBank “hồi đó cũng vì họ cần tiền của 3C chứ tôi thì đã tai tiếng lắm rồi, người ta có muốn tôi chường cái mặt ra làm gì đâu”.

Đây là ngân hàng đầu tiên có cổ đông nước ngoài. 17-18 năm về trước, Việt Nam chưa thực sự có ngân hàng thương mại và kinh doanh ngân hàng theo đúng nghĩa nên những người được mời ra quản lý VPBank cũng lại là các công chức Ngân hàng Nhà nước. Rồi quản lý kém, anh em đầu tư vào ngân hàng mà lại dùng để phục vụ hoạt động làm ăn của riêng mình nên đến 1997 thì bắt đầu khốn đốn. Vốn Ngân hàng lúc đó 75 tỷ, mà cho vay và không trả được là trên 800 tỷ, nợ nước ngoài 50 triệu đô la. Mà ngân hàng nhà nước lại khống chế dư nợ, khống chế tiền gửi, kiềm chân các hoạt động đối ngoại suốt năm năm liền… chưa kể hệ thống thực thi luật pháp rất mù mờ.

TS Nguyễn Quang A dẫn chứng, có trường hợp dùng sổ đỏ thế chấp vay tiền, rồi giả mạo giấy tờ làm thêm hồ sơ nhà đất nữa để vay Ngân hàng Công thương. Lẽ ra là phải ưu tiên trả nợ VPBank trước nhưng khi thi hành án lại quyết định thu hồi cho phía nhà nước trước và tới VPBank thì chả còn đồng nào. Sau này, Bộ Tư pháp thừa nhận là sai nhưng tiền thì đã mất, mà có cả trăm vụ tương tự.

Thế là Nguyễn Quang A “xắn tay” nhảy vào giữa lúc nước sôi lửa bỏng “vì bất đắc dĩ không còn ai mà vốn liếng của 3C thì hơi bị nhiều”.

Ngồi ghế Chủ tịch Hội đồng quản trị hôm trước thì hôm sau ông “đuổi thẳng cổ” Chánh Văn phòng Hội đồng quản trị. Đại hội cổ đông ngay sau đó cũng cho sa thải một lô một lốc thành viên kiếm chác mập mờ khác. Yêu cầu ban giám đốc đưa ra các quy trình rạch ròi và nghiêm ngặt, những người chủ chốt không ai được dính dáng gì đến mọi chuyện vay mượn hoặc bảo lãnh ở ngân hàng (tuy Ngân hàng Nhà nước có cho phép ở một mức độ nhất định, nhưng VPBank thì “cấm tiệt”) rồi tìm cách giải quyết khủng hoảng và thuyết phục ’trên” chấp nhận kế hoạch.

Thời điểm này, nếu cứ theo chính sách hình sự áp dụng cho Tamexco thì ước tính phải cỡ gần trăm người phải vào ngồi khám và không ít “anh” sẽ bị “bóc lịch”. Nên Nguyễn Quang A bàn bạc với anh em nếu cứ đưa vụ này đưa ra xử, dân ào đến rút tiền thì coi như phá sản.

Thế là vừa thúc đẩy kiện đòi nợ, vừa chủ động dàn xếp nhẹ đi. Nhưng đi đâu cũng không dám nhận ông chủ nhà băng, muốn mời mọc ai đành “núp” vào danh nghĩa Chủ tịch Hội Tin học Việt Nam: “Cũng may là chúng tôi không có tiền nhà nước trong cổ đông nếu không thì sẽ bị buộc là cố ý làm trái gây hậu quả nghiêm trọng”.

VPBank phải lập một đề án phục hồi, đợi đến 2001 được Thủ tướng phê duyệt mới bắt tay vào tái thiết ngân hàng. Đề án đang trơn tru, ngon lành, đi được một nửa chặng thì TS Nguyễn Quang A rút vào vị trí Phó Chủ tịch, nhưng vẫn tiếp tục bám đề án cho đến 2004. Khi đó, sổ sách bắt đầu “đẹp” trở lại và VPBank bắt đầu con đường phát triển bền vững cho đến hôm nay.

“Hồi đó mất ngủ triền miên, ân oán cũng nhiều. Có năm ký tới 440 đơn kiện đòi nợ người ta, rồi gia quyến của một lô một lốc thành viên Hội đồng quản trị bị xử lý. Có người còn gọi tới nhà, chửi mắng tôi trên điện thoại gần tiếng đồng hồ, nào bất nhân.v.v… này nọ. Dập máy xuống, có bạn nhậu gọi đi, tôi lại quên hết”.

Gương mặt gồ ghề, mái tóc rậm, đôi mắt khi say chuyện là ánh lên sôi sục, nhiều năm nay, cái tên TS Nguyễn Quang A đã gắn với những bài báo “gai góc đến gây sốc nhưng không hề ác ý mà luôn tràn đầy nhiệt huyết”. Ông cũng là nhà khoa học đi buôn, người từng nhận mức lương cao ngất ngưởng đến nỗi tự đề xuất với Bộ Tài chính để “được” đóng thuế thu nhập cá nhân, người từng “lỡ tàu” trong cuộc đua cung cấp dịch vụ Internet.

Tôi học được nhiều từ bàn nhậu

TS Nguyễn Quang A tại Hội thảo 20 năm đầu tư nước ngoài tại VN. Ảnh: L.N
“75% thời gian trong ngày tôi ngồi làm việc. Nhưng con trai tôi luôn bảo, chỉ toàn thấy bố đi nhậu, buôn chuyện tào lao với tán phét. Tôi nói, đấy là bố cũng đang làm việc”, TS Nguyễn Quang A vừa châm thuốc, vừa sải những bước rộng trong căn phòng làm việc xem ra hơi chật hẹp so với dáng người cao lòng khòng.

Đang ngồi trầm tư nghiền ngẫm từng câu, từng chữ cho các bản dịch kinh tế – chính trị hóc búa thế thôi, nhưng loáng cái, người đàn ông đã qua tuổi lục tuần này đã lại có thể, áo len thắt ngang hông, xả láng “tán phét” với một nhóm doanh nhân hoặc “sà” vào bàn rượu của một túm văn nghệ sĩ. “Mà học được khối người, nghe được khối chuyện lạ, đấy lại cũng là chỗ xả stress hiếm thấy. Phụ nữ sở dĩ thọ hơn đàn ông là vì biết buôn dưa lê. Tôi dễ ngồi với nhiều loại người nhưng không phải với bất cứ người nào tôi cũng vồ vập. ”

“Qua tuổi sáu mươi, không ai còn có thể nói hay được nữa. Đến một lúc nào đó, chắc chắn tôi cũng không còn có thể tiếp tục la cà, nhậu nhẹt”, TS Nguyễn Quang A chia sẻ.

Cũng đều đặn hơn chục năm nay, ông vẫn duy trì thói quen “cuốc bộ” hơn ba cây số từ nhà đến văn phòng (trên đường Lê Thái Tổ). “Không đi thấy chân tay bứt rứt, khó chịu chứ không phải vì mình thấy sức khỏe đã sa sút”.

Gương mặt gồ ghề, mái tóc rậm, đôi mắt khi say chuyện là ánh lên sôi sục, nhiều năm nay, cái tên TS Nguyễn Quang A đã gắn với những bài báo cũng gồ ghề, góc cạnh, bàn về “thập cẩm” chuyện, khi là về “đề án 112″, lúc lại là chuyện hoãn quyết định cấm xe ba gác, hay ngừng cổ phần hóa bệnh viện Bình Dân. Những bài báo, như một chuyên gia trong Viện IDS của ông nhận xét: “gai góc đến gây sốc nhưng không hề ác ý mà luôn tràn đầy nhiệt huyết”.

Nhiều năm nay, ông cũng nổi lên như một dịch giả với những tác phẩm nặng về tư tưởng chính trị – kinh tế học, như “Thế giới phẳng” (Thomas L.Friedman), “Con đường dẫn tới chế độ nông nô” (Friedrich Hayek), “Bí ẩn của vốn” (Hernando De Soto).

Câu chuyện với TS Nguyễn Quang A chiều áp Tết trên lầu 4 trụ sở “Hà Nội Vàng” VP Bank “tào lao” liên miên về những truân chuyên của một nhà khoa học đi buôn, người từng nhận mức lương cao ngất ngưởng đến nỗi tự đề xuất với Bộ Tài chính để “được” đóng thuế thu nhập cá nhân, người từng “lỡ tàu” trong cuộc đua cung cấp dịch vụ Internet.

Vào thời điểm cực thịnh, ông đã sáng lập nên một hệ thống từ 3C công nghiệp, 3C hóa chất, tin học, đi buôn đá đỏ Quỳ Hợp, thậm chí len chân vào cả những ngân hàng thương mại như VP Bank, vực ngân hàng này đứng dậy trước ngưỡng phá sản.

“Dư luận về quái nhân Quang A cũng tam sao thất bản”

“Tôi có nhiều bạn bè người Hunggari, vì đã sống ở đó suốt những năm chiến tranh, những năm tuổi trẻ”, TS Nguyễn Quang A nhớ lại. Năm 1965, chưa nhận bằng tốt nghiệp phổ thông ông đã được gọi đi Hunggari. “Ở quê ra, người to lớn quềnh quàng, chân cũng to tổ bố không đi vừa đôi giày nào, lúc đó tôi đã chột dạ nghĩ khéo vì chân to mà không được đi học”.

Rải rác trên các diễn đàn du học sinh Budapest là những đồn thổi về “quái nhân” Nguyễn Quang A với những chuyện không giống ai. Nào, “mỗi kỳ nghỉ hè Quang A cạo trọc đầu, tự nhốt mình trong phòng để học cho xong một ngoại ngữ”. Nào “giảng viên hôm nào nghỉ là nhờ Quang A đứng lớp, dạy cả sinh viên người Hung”, “mới sang Hung có một năm mà đi phiên dịch cho tất cả các đoàn Việt Nam sang”.v.v…

Nghe chuyện, “quái nhân” Nguyễn Quang A cười khoái chí, nói như đinh đóng cột: “tôi học giỏi và chăm chỉ là chắc chắn. Nhưng chơi cũng không ai bằng. Nên không có chuyện cạo đầu học ngoại ngữ”.

Vốn tiếng Hung của ông tiến bộ đáng kinh ngạc khiến mọi người phải gọi là “quái nhân” do thay vì đóng cửa phòng KTX như các du học sinh khác, Nguyễn Quang A thích “chuồn” ra phố đi xem phim. Mùa hè, du học sinh tranh thủ đi hái nho, táo, cà chua… cho dân địa phương thì ông lọ mọ trong phòng thí nghiệm phụ giúp cho giảng viên trong trường cũng đủ “kiếm tiền bộn”. Nên lên diễn đàn, các thế hệ đàn em đi học ở Hung mới kể chuyện, trong mười người giỏi nhất khóa học đó thì có 9 người Hung, chỉ mỗi Nguyễn Quang A người Việt.

Kể lại những “đồn thổi” này với TS Quang A, ông nheo mắt “dư luận về tôi nhiều lắm. Có chuyện đúng, có chuyện tam sao thất bản”. Người thì nói “Quang A là một anh hùng thất thời, nhưng có tầm nhìn vượt thời đại”. Lại có ý kiến cho là “nhìn vào gương làm giàu của Quang A để… tránh thất bại”.

Nhà khoa học… đi buôn

Sau khi bảo vệ tiến sĩ điện tử viễn thông và lang thang sục sạo ở Hung mấy năm trời, đến 1988, Nguyễn Quang A tiếp tục quay trở về Viện Kỹ thuật Quân sự. Giữa lúc cả Viện ai nấy gặp ông đều thân mật vỗ vai “Quang A là cán bộ nguồn, cứ yên tâm ở đây làm việc nhé”, thì “đùng” phát, ông xin chuyển ra khỏi quân đội, về Tổng Cục Điện tử – Tin học VN. “Tôi không mê quân đội, bố là liệt sĩ từ thời chống Pháp, hồi ở Hung tùy viên sứ quán nhiều lần gạ tôi vào quân đội nhưng tôi không đồng ý. Phân tôi về quân đội, ở trên người ta cứ bảo, đúng lĩnh vực ưu tiên quốc gia, còn nhảy đi đâu nữa”.

Ra khỏi quân đội, Nguyễn Quang A cũng chẳng yên vị lâu với vai trò cán bộ nghiên cứu khoa học vì bên Tổng cục hồi đó tuy chỉ có dăm chục người song lại có nhiều đồn thổi về “cán bộ nguồn Quang A chuyển về đây để “cánh hẩu” với phe này, phe kia, tranh giành chức tước, quyền lực”…

Giữa lúc đó, nghe một người bạn ở Học viện Kỹ thuật Quân sự cũ rủ rê “trong Sài Gòn đang có đề án làm phần mềm rất hay”, thế là Nguyễn Quang A xin nghỉ, “Nam tiến” cùng những người bạn xúc tiến lập doanh nghiệp làm phần mềm máy tính. Liên doanh GenPaciffic với Pháp khai sinh cuối 1988, một năm sau khi Luật Đầu tư nước ngoài ra đời. GenPacific là liên doanh thứ hai ở Việt Nam bây giờ. “Từ đấy tôi bỏ con đường khoa học, đi làm con buôn, lang thang khắp Nga, Đông Âu, Mông Cổ theo đuổi con đường gia công phần mềm”.

Gọi là “liên doanh”, vốn phía Việt Nam trên giấy phép ghi nửa triệu đô la nhưng thực tế chỉ có vỏn vẹn ngôi nhà trị giá 14 cây vàng, hai xe đạp và một tủ lạnh còn phía Pháp chỉ có mấy cái máy vi tính, tất cả vốn liếng đều vay tất từ Ngân hàng. “Làm phần mềm, chúng tôi phải đi vay tiền trả lương anh em. Sang Đông Âu, cũng tranh thủ đánh quần bò để kiếm chút vốn liếng kinh doanh”.

“Kế hoạch làm phần mềm rất nghiêm túc, nhưng rồi cuối cùng vẫn thất bại”, TS Nguyễn Quang A trầm ngâm. Dù GenPaciffic có đội ngũ 25 lập trình viên giỏi, lại có một chuyên gia Pháp được thuê riêng để đào tạo, còn đối tác Pháp cũng có đầu mối khách hàng, nhưng vẫn không làm được một hợp đồng nào. Chỉ riêng vấn đề đàm phán, trao đổi đã “vấp” ngay phải trở ngại liên lạc thông tin. Vào thời điểm bấy giờ, để có được cuộc trao đổi với dăm ba phút với đối tác cũng phải chờ dễ đến cả tiếng đồng hồ cho tổng đài kết nối. Giá cước thì trên trời….

Giả sử làm máy tính lớn, cứ đổ hết vào băng từ chuyển đi theo đường hàng không nhưng hai tuần mới có một chuyến bay, mà độc chuyện xin visa đã tốn không biết bao nhiêu thời gian. Chưa kể còn ’vướng” cửa hải quan sân bay vì mang dữ liệu xuất cảnh là không dễ “biết anh mang cái gì ra nước ngoài, nhỡ đâu là bí mật quốc gia”.

Thế là dẹp hẳn chuyện làm phần mềm, tập trung toàn lực làm phần cứng. GenPaciffic hồi đó có dây chuyền lắp ráp máy vi tính đầu tiên ở Việt Nam, kết cấu đơn giản nhưng quy trình đâu ra đấy. Những năm 1989-1990, các nước Đông Âu bắt đầu chuyển đổi, Liên Xô bắt đầu cải tổ, nhu cầu về hàng hoá công nghệ cao như… máy tính rất lớn mà lại đang trong tình trạng “bế quan toả cảng” với các nước tư bản chủ nghĩa. GenPacific nhập linh kiện từ Pháp, Đài Loan về lắp ráp rồi xuất khẩu sang thị trường này với giá rất cao. Giới thạo tin đồn với nhau mỗi máy, công ty bỏ vốn chưa tới 2.000 USD nhập linh kiện (giá thời đó), lắp ráp xong bán lại tại Việt Nam 2.200 USD, bán cho Liên Xô được 3.000-4.000 USD.

Lãi lờ rồi, bắt đầu quay sang thỏa thuận, đàm phán lương bổng. “Tay phó giám đốc người Pháp đòi trả lương 60 ngàn USD/năm, mình đồng ý, nhưng thế thì tôi cấp trưởng phải hơn chứ. Mình chỉ đòi hơn một đồng tượng trưng, 60 ngàn lẻ một, thế mà nó chấp nhận trả 80 ngàn USD/năm. Thời ấy đã là kinh lắm, mình mà lĩnh cả thì người ta đánh chết. Lúc đó lại chưa có Pháp lệnh Thuế thu nhập cao, vậy là tôi kiến nghị lên Bộ Tài chính. Trao qua đổi lại, và cứ thế mình nộp thuế cho Bộ”, ông nhớ lại.

Nguyên Bộ trưởng Bộ KH&ĐT Trần Xuân Giá hồi đó kể lại rằng trong một cuộc họp, có người nói nghe nói có ông thiếu tá nào đó lương mấy chục ngàn đô. Đề nghị kiểm tra trong quân đội xem có thiếu tá nào như thế không. Kiểm tra lại, chỉ thấy một nguyên thiếu tá Nguyễn Quang A. Bộ Tài chính sau đó cũng chìa ra một tài khoản, trong đó thuế má đều nộp đủ.

“Thật ra hồi đó cũng không cần cầm đèn chạy trước ô tô như thế, nhưng tôi thì cứ là “hăng tiết” lên thôi. Cái máu sĩ phu Bắc Hà mà”.

Áo quần không là lượt, tóc tai cũng chẳng chải chuốt bảnh bao, Chủ tịch Tập đoàn Đầu tư Sài Gòn (SGI), chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Tông công ty Phát triển đô thị Kinh Bắc, Đặng Thành Tâm tranh thủ gặp Vnexpress.net sau khi đáp chuyến bay từ TP HCM ra Hà Nội.

Sinh ra trong một gia đình nghèo tại đất cảng Hải Phòng, điều duy nhất mà cậu bé Tâm nhận được từ cha là lòng đam mê học hỏi không ngừng nghỉ. Đi Liên Xô (cũ) về, ai cũng vác đầy nồi áp suất, xà bông, còn cha Tâm ngày đó mang về mấy container đầy sách. Cũng không ai ngờ chính đống container đó là tài sản vô giá mà người cha truyền lại cho các con. “Ba tôi nói hoài, nói mãi về sự cơ cực của gia đình và nhắc nhở 4 chị em chúng tôi cần phải học. Ba nói nhiều tới mức chúng tôi ngấm vào máu lòng khao khát học lúc nào không hay”, Đặng Thành Tâm bắt đầu cuộc trò chuyện với VnExpress bằng sự hồi tưởng về người cha trong một quán café tại phố Ngô Quyền – Hà Nội.

Người ta nhắc đến Đặng Thành Tâm nhiều trên sàn chứng khoán nhưng ít ai ngờ trước khi tỏa sáng, chàng thanh niên Tâm đã từng bị… thất nghiệp. Hồi đó, ngành hàng hải đang rất “hot” bởi mỗi chuyến đi thủy thủ được trợ cấp 50 USD. Nhưng sau này, chuyến tàu ít đi, vậy là hai năm trời chàng thanh niên Tâm bơ vơ. Đến khi “dạt” vào làm ở công ty của chị gái, tố chất kinh doanh mới được thổi bùng lên. Sau này khi đã trở thành doanh nhân nổi tiếng, ít ai biết, tiền góp vốn đổ vào các tập đoàn của người giàu nhất trên sàn chứng khoán Việt Nam có đến 80% phải đi vay. Nhưng cái giỏi của ông là biến những khoản vay đó trở thành lợi nhuận kếch xù. Theo ông, cuộc đời kinh doanh là những thách đố, đầy rẫy niềm vui và cũng không ít nỗi buồn mà con người phải đánh đu. “Khó để tìm mọi thứ vẹn tròn. Nguyên lý cuộc đời là nước luôn chảy chỗ trũng. Nghệ thuật ở chỗ làm sao đào hố của mình sâu hơn để nước chảy vào”, vị Chủ tịch hóm hỉnh.

Từng học khoa điều khiển tàu biển, ngành sỹ quan chỉ huy, tốt nghiệp thêm bằng luật, MBA, để rồi trở thành một doanh nhân nổi tiếng, là thành viên hội đồng tư vấn kinh doanh APEC, thành viên hội đồng tư vấn cao cấp chương trình hoạt động hậu WTO của Chính phủ, nhưng đối với Đặng Thành Tâm, những ngày tháng lênh đênh trên biển đã tác động đến tính cách ông nhiều nhất. Công tác sỹ quan chỉ huy dạy cho chàng thanh niên trẻ biết cách ra lệnh, đối mặt với bão tố và lên kế hoạch cho những chuyến đi dài ngày. Đến sau này, khi trở thành một CEO thành đạt, chính nguyên tắc chỉ huy thẳng thắn dứt khoát ấy đã giúp cho ông vững vàng chèo lái con thuyền doanh nghiệp gặt hái thành công.

Khủng hoảng kinh tế năm 1997- 1998 đánh sập nhiều doanh nghiệp thì Khu công nghiệp Tân Tạo, nơi ông từng làm Tổng giám đốc lại coi khủng hoảng là… ân nhân. Chi phí cho Dự án Tân Tạo hết khoảng 32 triệu đôla, vốn điều lệ công ty chỉ vẻn vẹn 1 triệu đôla, đang loay hoay không biết xoay đâu ra tiền thì chạm trán ngay khủng hoảng. Nhưng cũng chính nhờ nó mà Đặng Thành Tâm có cơi hội tiếp cận vốn vay ngân hàng. Trong khi nhiều doanh nghiệp phải đóng cửa vì suy thoái, thì Đặng Thành Tâm đã chớp cơ hội giá vật liệu xây dựng giảm 50%, được Nhà nước hỗ trợ lãi suất, ông mạnh dạn vay vốn xây nhà xưởng. Xây xong cũng là lúc khủng hoảng đi qua, giá cả phục hồi, vậy là lãi được gấp đôi.

Chiến thuật tương tự được vị doanh nhân này áp dụng trong cuộc khủng hoảng năm 2008 vừa qua. Lúc thị trường đi xuống, nhiều doanh nghiệp phải bán tháo bất động sản, ông đã tranh thủ mua lại với giá rẻ ở khu Ngoại giao đoàn, đường Láng Hạ (Hà Nội) và ẵm luôn 1 ha đất ở quận Bình Tân (TP HCM) với giá 2 triệu đồng mỗi m2. Chiến công lớn gây xôn xao dư luận gần đây của Đặng Thành Tâm là đánh bật nhiều đối thủ nặng ký để giành được dự án khách sạn 5 sao Lotus, một trong những dự án hàng đầu Hà Nội với tổng mức đầu tư lên tới 500 triệu USD do Tập đoàn Riviera (Nhật Bản) làm chủ đầu tư trước đó. Nhờ vậy mà thị trường ốm yếu, Tổng công ty Phát triển đô thị Kinh Bắc vẫn có hàng nghìn tỷ trong tài khoản.

Là người giàu nhất trên sàn chứng khoán năm 2007 và năm nay, nhiều người tin rằng, một lần nữa cái tên Đặng Thành Tâm sẽ lại được xướng danh. Chia sẻ cảm xúc này, Đặng Thành Tâm nói, ông lấy làm vui, vì được mọi người tin tưởng. Song, điều khiến ông tự hào nhất vẫn là muốn được trở thành một CEO tài ba, bởi theo ông, đó mới là hạnh phúc nhất của người làm lãnh đạo.

Nói về những thất bại của đời mình, vị chủ tịch cười tươi: “Đời tôi thất bại nhiều rồi, nhưng tôi coi đó là những chi phí cuộc đời bắt mình đánh đổi. Tôi tập cho mình thói quen không kêu than mà sẵn sàng chấp nhận”.

Thất bại lớn mà ông nhớ mãi là chật vật kêu gọi vốn đầu tư cho khu công nghiệp Quế Võ (Bắc Ninh). Quay cuồng vay vốn khắp nơi không ai cho, kêu gọi thành viên Tân Tạo góp sức cũng không được, ông tưởng mình chết chắc khi dự án còn đang phôi thai mà nguồn vốn không có. Bơ phờ, mệt mỏi, nhưng ông xác định rõ, nếu không có vốn đầu tư thì sẽ mất tất cả, công sức bao lâu sẽ đổ hết xuống sông biển. Nghĩ vậy, ông lại lao đi khắp nơi, tất tả kêu gọi đầu tư. Nhờ duyên may gặp gỡ kèm tài thương thuyết, vị Tổng Giám đốc trẻ tuổi đã thuyết phục được nhiều nhà đầu tư rót vốn. Đến nay, sau gần chục năm, Khu công nghiệp Quế Võ đã có hơn 50 dự án đầu tư được cấp phép và đi vào hoạt động với tổng vốn đầu tư hàng trăm triệu đôla và hàng nghìn tỷ đồng. Ông ví chấp nhận thất bại như việc gieo hạt chờ cây nẩy mầm. Khi gieo 10 hạt giống, chỉ cần hai cây sống là đã thành công. “Hai cây sống sót thì phải chiết cành. Tôi đã phải học cách chiết để nhân rộng thành công”, vị Chủ tịch tâm sự.

Những thời khắc cuối cùng của năm, cùng với nhịp sống nhanh gấp để chuẩn bị đón Tết, Đặng Thành Tâm đáp chuyến bay đến Hà Nội lúc 14h và đặt vé máy bay trở lại Sài Gòn vào 11h30 trưa hôm sau. Ông xin lỗi vì: “Phải về gấp để tối nay dự sinh nhật cô con gái nhỏ”. Chuyến bay bất ngờ bị hoãn lại đến 15h, Đặng Thành Tâm vui vẻ nán lại thêm giây phút để chia sẻ với VnExpress về cuộc sống riêng tư ít người biết đến.

Thời gian rảnh rỗi vị CEO 46 tuổi này thư giãn bằng những bộ phim hành động hoặc lang thang vỉa hè kiếm những món ăn mà khách sạn 5 sao không bao giờ có như cá kho dưa, cá chiên, rau muống… Ra Hà Nội, ông lại tranh thủ lượn lờ mấy quán ăn vỉa hè ở phố Hai Bà Trưng để rồi mỗi khi công an đuổi lại chạy bán sống bán chết. Bôn ba chinh chiến trên thương trường suốt 14 năm, song đối với Đặng Thành Tâm, thành công lớn nhất của cuộc đời vẫn là chinh phục được “bà xã”. Tự nhận mình là kẻ “xấu trai”, suốt ngày lọc cọc chiếc xe đạp, ông thấy số mình quá may mắn khi cách đây hai chục năm được cô gái sắc nước hương trời kém mình 6 tuổi để mắt tới và sau này trở thành mẹ của các con ông.

Đối với ông, công việc kinh doanh thú vị, song gia đình vẫn là điều quan trọng nhất. Không muốn con cái xa rời mình, dù bận đến đâu ông cũng cố gắng lắng nghe suy nghĩ của lũ trẻ. Giật mình, ngã ngửa người khi tình cờ đọc được lời trách “ba không quan tâm đến chúng con” của cô con gái 13 tuổi trên … blog, người cha ngoài tuổi tứ tuần chột dạ xem lại mình. “Có những lúc con bật nhạc “tằng tằng” nghe chối hết tai nhưng tôi vẫn cố nghe để hiểu. Đến lúc hiểu rồi thì thấy bài hát cũng rất thú vị”, ông chia sẻ.

Kể về dự định trước mắt, Đặng Thành Tâm nói, ông muốn khẳng định hình ảnh và vị thế của Kinh Bắc tại Hà Nội, TP HCM và tập trung phát triển Công ty cổ phần Khoáng sản Sài Gòn Quy Nhơn. Và một bí mật được “bật mí”, ông còn phải dành thời gian để học… nhảy đầm, đánh golf. “Hai năm nữa tôi sẽ lui về làm cố vấn. Đóng góp với cuộc đời là vô tận, mình làm mãi rồi, cũng phải để cho lớp trẻ đi lên chứ”, ông cười tươi hóm hỉnh.

20 năm liền, Bầu Đức làm việc miệt mài, không có ngày nghỉ. Ông say mê kiếm tiền đến quên cả bản thân như để trả món nợ cuộc đời, trả nợ cho tuổi thơ nghèo khó làm thợ kéo cày tại quê nhà.

Lâu nay bầu Đức không chỉ nổi tiếng với những thương vụ đình đám trong làng bóng đá như mua cầu thủ nổi tiếng Kiatisuk, sở hữu phi cơ… người ta còn biết đến ông với danh hiệu người giàu nhất trên sàn chứng khoán Việt Nam năm 2008. Thế nhưng có một bầu Đức khác mà ít ai biết, đó là cậu bé nghèo khổ của mấy chục năm trước, với những trải nghiệm đắng cay đã trở thành ký ức hằn sâu trong con người ông cho đến tận bây giờ.

Đức sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo, đông anh em. Mẹ tần tảo làm ruộng nuôi 9 anh em ăn học bằng bữa cơm độn sắn, độn khoai. Cậu bé Đoàn Nguyên Đức ngày ngày dắt trâu ra đồng, thả ước mơ vào bãi ngô xanh và cánh diều no gió. Lúc bấy giờ Đức chỉ có một tâm nguyện duy nhất là có tiền để học, học thật giỏi, đậu đại học và một cái nghề để thoát ra khỏi cuộc sống bần hàn. 10 năm dắt trâu ra đồng, kéo cày, xẻ đất, cái nắng cái gió làm cháy tóc sạm da càng khiến cho Đoàn Nguyên Đức nuôi quyết tâm thoát nghèo.
Khát vọng của bầu Đức là có tên trong danh sách tỷ phú thế giới. Ảnh: Baobongda.

Lớp 12, năm 1982, cậu khăn gói quả mướp vào TP HCM thi đại học, mang theo khát vọng của cả gia đình và những tham vọng từ thuở ấu thơ. Thế nhưng, con đường học vấn không mở ra trước mắt. Năm ấy, Đức trượt đại học… Không nản lòng, cậu lại vùi đầu vào sách vở. Sáng dắt trâu ra đồng, chiều về tranh thủ học bài. Nhưng dù cố gắng đến mấy, Đức vẫn không thể vào được cổng trường đại học. Như một định mệnh, cả 4 lần đi thi Đức đều không đạt kết quả như ý muốn.

Những năm 80, học vấn được coi là thước đo giá trị con người. Nếu không vào đại học cũng đồng nghĩa ước mơ thoát nghèo của cậu bé Đoàn Nguyên Đức chấm dứt và sẽ phải chấp nhận chôn vùi tuổi trẻ tại quê nhà, với con trâu cái cày, nương rẫy và đại ngàn.

“Sau những cú sốc, đau và thừa nhận mình dốt, tôi đã ngửa mặt lên trời và tự nói với bản thân rằng ngã ở đâu tôi sẽ đứng lên ở đó”, Đức nhớ lại. Khi ấy, ông nhớ đến hình ảnh của mẹ, người phụ nữ miền sơn cước tần tảo nuôi 9 anh em Đức ăn học. Và ông chợt nhận ra rằng có nhiều con đường để dẫn đến thành công. “Con đường học vấn không mỉm cười với mình thì nên chọn con đường khác. Mọi con sông đều dẫn ra biển lớn, mọi con đường đều chia ra những lối rẽ riêng”, bầu Đức nói.

Thế rồi, cậu thanh niên 22 tuổi khăn gói quả mướp lên đường mang theo nhiệt huyết của tuổi trẻ và khát vọng làm giàu. Không tiền, không học vấn, con đường đầy mịt mù mở ra trước mắt. Lúc bấy giờ, ông không biết sẽ bắt đầu từ đâu và bằng công việc gì. Ông chỉ nhớ rằng mình đã làm đủ mọi nghề để nuôi sống bản thân, để tích góp kinh nghiệm và cố sáng tạo để tìm lối đi riêng. Và cũng chính vì không đạt được ước nguyện bằng con đường học vấn nên Đức chọn con đường khởi nghiệp riêng không qua trường học mà bằng trường đời.

Sau một thời gian làm thuê, Đức tích góp được một khoản tiền đủ để ông mở một phân xưởng nhỏ chuyên đóng bàn ghế cho học sinh tại quê nhà. Ấy là vào năm 1990, ông tự tay cưa, bào đục đẽo để làm ra sản phẩm đầu tiên là chiếc bàn cho học sinh. Sau đó ông mở rộng hoạt động kinh doanh sang sản xuất đồ nội thất rồi nhiều lĩnh vực khác để hình thành nên tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai ngày hôm nay.

Bầu Đức thừa nhận có một nhân vật tỷ phú đã tác động khá mạnh tới tính cách, lối sống, và cách nghĩ suy của ông bây giờ. Đó chính là Bill Gates – tỷ phú người Mỹ khởi nghiệp bằng một chiếc máy tính nhỏ với con đường học vấn dở dang. Ông đã đọc say sưa cuốn sách viết về 100 tỷ phú thế giới, trong đó có nói về tỷ phú thế giới Bill Gates – người giàu thế giới suốt mấy năm liền. Ông có cảm giác như mình có duyên nợ và nét gì đó rất tương đồng với Bill Gates – tỷ phú thành công không bằng con đường học vấn. “Và tôi hiểu rằng trường đại học của tôi chính là đường đời. Đôi khi tôi tự hỏi, nếu không có tuổi thơ cơ cực, và thất bại trong con đường học vấn, chắc gì, tôi đã có ngày hôm nay”, ông Đức nói.

Miền quê Gia Lai của Bầu Đức giờ đã đổi thay nhiều. Đời sống người dân cũng đã nâng lên, căn nhà gỗ gắn bó với tuổi thơ của ông cũng đã được sửa sang, cơi nới. Và cậu thanh niên Đoàn Nguyên Đức từng suốt 10 năm dắt trâu ra đồng kéo cày đẽo đất khi xưa giờ đã là tỷ phú và là người giàu nhất trên sàn chứng khoán Việt năm 2008. Thế nhưng bầu Đức vẫn kiên quyết giữ lại mảnh đất cũ – nơi ông đã từng nếm trải đắng cay, cơ cực. Ông tâm sự: “Ba mẹ tôi vẫn ở quê cách thành phố 20 km. Anh em chúng tôi lớn lên mỗi đứa lập nghiệp một nơi song vẫn quây quần bên ba mẹ những ngày lễ Tết. Quê nghèo nhắc cho tôi rằng phải phấn đấu không ngừng nghỉ. Tôi cảm ơn mảnh đất này”.

Vẫn là hình ảnh cây cau cây dừa, nhưng mỗi lần về thăm quê Bầu Đức lại thấy cảm giác khó tả và cay cay nơi sống mũi. Những kỷ niệm buồn vui xa xưa lại ùa về. “Lúc ấy, tôi lại thấy mình ngày xưa, đang dắt trâu ra đồng chuẩn bị cày trên thửa ruộng sắp vào mùa”, bầu Đức nói.

40 năm qua đi, giờ ông Đức đã có trong tay tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai với giá trị ròng lên tới vài chục nghìn tỷ đồng, một câu lạc bộ bóng đá lừng danh với những chân sút nổi tiếng được mua về. Thế nhưng bầu Đức vẫn không cho phép mình được dừng lại. Ông vẫn làm việc ngày đêm không ngừng nghỉ. Làm việc như thể để trả nợ cuộc đời và một điều lớn lao hơn – ông muốn thực hiện khát vọng của một doanh nhân Việt. Ông muốn làm điều mà nhiều doanh nhân thế giới đang làm.

Và khát vọng cuối cùng của bầu Đức là có tên trong danh sách tỷ phú thế giới chứ không còn đơn thuần là người giàu VN. “Tất nhiên, ước mơ chỉ là ước mơ, tôi tin rằng, tất cả những doanh nhân tâm huyết làm giàu đều mong muốn và phấn đấu vì điều này. Đây không còn là danh dự cá nhân mà còn là niềm tự hào dân tộc”, bầu Đức nói.

Ở cái tuổi ngoại tứ tuần, sự nghiệp đã đạt độ chín, tiền bạc cũng không còn là vấn đề bận tâm, bầu Đức đang dành nhiều thời gian hơn để thực hiện khát vọng của mình. Năm 2008, lần đầu tiên, cổ phiếu của Hoàng Anh Gia Lai được niêm yết trên sàn chứng khoán. Với trên 55% số cổ phiếu sở hữu, bầu Đức trở thành người giàu nhất sàn chứng khoán Việt 2008 do VnExpress.net bình chọn.

Bất chấp khủng hoảng, suy thoái, dưới bàn tay chèo lái của Chủ tịch Đoàn Nguyên Đức, Tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai vẫn đạt kết quả khá ấn tượng với lợi nhuận 1.700 tỷ đồng năm 2009. Bầu Đức chia sẻ, năm 2008 khi nhìn thấy bức tranh ảm đạm và âm u của nền kinh tế, Hoàng Anh Gia Lai chỉ dám đặt ra mục tiêu lợi nhuận cho năm 2009 ở con số khiêm tốn 1.150 tỷ đồng. Thế nhưng khi lao vào cuộc chiến, ông nhận thấy có rất nhiều cơ hội và có nhiều ngách nhỏ để ông len vào và đạt thành công. “Kết quả thật ấn tượng, chúng tôi đã làm được và đạt tới con số 1.700 tỷ đồng lợi nhuận”, ông Đức chia sẻ.

Ông cho hay trong cuộc đời kinh doanh của mình chưa khi nào đối mặt với khó khăn như năm 2008 và 2009. Thị trường tiền tệ 2008 quá tồi tệ, năm 2009 chưa thoát khỏi khó khăn, hàng loạt doanh nghiệp rơi vào tình cảnh nhìn đâu cũng thấy khó. Bức tranh ảm đạm bao trùm kinh tế của cả thế giới. Bầu Đức rơi vào trạng thái bi quan thực sự, và có lúc ông tính chuyện buông xuôi. Ấy là vào tháng 7/2008, khi chứng kiến cảnh hàng loạt tập đoàn kinh tế lớn của thế giới tuyên bố phá sản. Cứ mỗi sáng mở mắt, đã thấy có 2 doanh nghiệp của Mỹ tuyên bố phá sản hoặc có đơn xin bảo hộ, ông lại thấy hoang mang và cảm giác, khủng hoảng như đang đến sát mình.

Tại VN, doanh nghiệp cũng rơi vào cảnh điêu đứng hàng loạt. Thị trường chứng khoán tụt dốc, chỉ số VN-index dò dẫm tìm đáy, bất động sản đóng băng…, nhiều doanh nghiệp rơi vào cảnh càng kinh doanh càng lỗ. Bầu Đức hiểu rằng, trong bối cảnh như vậy, người tài giỏi lắm cũng không tránh khỏi trạng thái hoang mang và ông đặt Hoàng Anh Gia Lai vào tình trạng khẩn cấp với nhiều kịch bản được đưa ra. Các kế hoạch kinh doanh và mục tiêu lợi nhuận liên tục được điều chỉnh. Và nhờ những quyết sách đúng, kịp thời nên Hoàng Anh Gia Lai là một trong số những doanh nghiệp sớm thoát ra khỏi khủng hoảng và giữ vững được hoạt động kinh doanh của mình.

Trong kế hoạch kinh doanh năm 2010, Hoàng Anh Gia Lai dự kiến đạt mức tổng lợi nhuận trước thuế từ 2.500 đến 3.000 tỷ đồng. Công ty đang đẩy nhanh triển khai nhiều dự án, chẳng hạn Dự án Khu chung cư An Tiến (Nhà Bè, TP HCM), Riverview, Phú Hoàng Anh, đường Nguyễn Hữu Thọ, TP HCM và nhiều dự án khác ở Đà Nẵng, Đăk Lăk và Gia Lai…

Tin vào sự trợ giúp tới 70% của ông Trời, bầu Hiển âm thầm làm việc và thỉnh thoảng làm quả sốc, khi là thương vụ thành công trong kinh doanh, lúc vinh danh trên sân cỏ.

Ông Đỗ Quang Hiển là Chủ tịch Tập đoàn T&T, đồng thời là Chủ tịch Hội đồng quản trị Ngân hàng Thương mại cổ phần Sài Gòn – Hà Nội (SHB). Ông không chỉ được biết đến với những thương vụ đầu tư trong các lĩnh vực công nghiệp, tài chính, bất động sản mà còn gây “ồn ào” trong đời sống bóng đá Việt mấy năm qua bởi sự mạnh tay chi tiền và có phần hơi… kỳ bí của mình. Chẳng biết từ khi nào, giới mê bóng đá gọi ông bằng cái tên đầy thân mật – bầu Hiển.

Bầu Hiển lúc nào cũng tươm tất. Mọi người ấn tượng ông ở thái độ nhỏ nhẹ, bình tĩnh trong công việc, hầu như chưa bao giờ trên sân cỏ thấy ông phấn khích thái quá hay vung vãi ngôn từ. Chính vì cái kiểu “yêu thể thao” rất riêng này nên đôi lúc chẳng thể đoán nổi ông có máu bóng đá hay không.

“Tôi không thích nói nhiều mà muốn khẳng định bằng việc làm”, bầu Hiển tâm sự với VnExpress.net. Nếu để tự nói về mình, ông chỉ gói gọn một câu rằng đơn giản rằng: “Tôi là người may mắn và thành công đạt được có sự trợ giúp tới 70% của ông Trời. Vì lẽ này mà tôi không cho phép mình dừng lại. Bởi nếu dừng lại tức là tôi đã phụ công trời đất, phụ công những gì cuộc đời dành cho tôi”, bầu Hiển nói.

Theo ông, đã là kinh doanh, ai cũng mong đạt được mục đích, mà đích cuối cùng là lợi nhuận. Tuy nhiên, có một cái khác lớn lao hơn, vượt trên tiền bạc và danh vọng mà nhiều doanh nhân cũng như ông đang phấn đấu không ngừng nghỉ, đó là giá trị thương hiệu, uy tín xã hội và niềm đam mê cá nhân.

Ở cái tuổi đã đạt được độ chín về trải nghiệm, bầu Hiển được đánh giá là một trong số doanh nhân thành công. Thế nhưng, có một bầu Hiển khác mà ít ai biết đến đó là những thương vụ thất bại, đang đứng ở ngưỡng thành công lại ngập sâu trong nợ nần. Chính từ những thất bại này đã hình thành trong ông một quan điểm sống, quyết tâm thực hiện mục tiêu. Và cũng từ đây, bầu Hiển đã tìm cho mình một triết lý kinh doanh duy nhất là “cẩn thận không bao giờ thừa”. Có nghĩa là không có ai đứng mãi ở vị trí dẫn đầu, và thành công không bao giờ là vĩnh cửu, nếu không có sự chuẩn bị, thất bại có thể ập đến bất cứ lúc nào.

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình công chức mẫu mực ở Hà Nội, sau khi tốt nghiệp ĐH Tổng hợp khoa Vật lý, kỹ sư Đỗ Quang Hiển về công tác tại Đài Phát Thanh Hà Nội. Chưa đầy 3 năm sau, ông chuyển sang làm tại Công ty Điện tử Hà Nội rồi Viện nghiên cứu Công nghệ Quốc gia. Cứ ngỡ kỹ sư Đỗ Quang Hiển sẽ gắn cả đời mình với công việc ở Viện nghiên cứu vì ở đó môi trường làm việc phù hợp với năng lực và hoàn cảnh gia đình. Tình cờ do cơ quan phân công, ông có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với thị trường, và rồi ngẫu nhiên, sự sôi động trong kinh doanh đã cuốn hút ông và trở thành niềm đam mê thấm trong từng huyết quản từ lúc nào không rõ.

Có tín với bạn hàng, lại được đối tác và bạn bè khích lệ, ông quyết định “dấn thân” vào kinh doanh, mạnh dạn nhận làm đại lý độc quyền cho một số hãng điện tử nổi tiếng như Panasonic, National, Mitsubishi… Những năm làm đại lý cho các hãng điện tử tên tuổi, Đỗ Quang Hiển đã tích lũy cho mình được những kinh nghiệm về thị trường và một hệ thống phân phối rộng khắp mà nhiều người mơ ước. Năm 1993 được coi là bước ngoặt lớn trong cuộc đời, ông xin ra khỏi biên chế nhà nước, thành lập Công ty TNHH T&T hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh các mặt hàng điện tử, điện lạnh, điện gia dụng. Bằng sự nhanh nhạy, linh hoạt, chịu khó tìm tòi học hỏi và những trải nghiệm trong thực tế, kỹ sư Đỗ Quang Hiển đã từng bước đưa T&T vượt qua khó khăn của những ngày đầu khởi nghiệp và khẳng định uy tín trên thương trường.

Hồi những năm 1995-1996, sản phẩm của ông được xếp vào diện bán chạy trên thị trường với doanh thu rất cao, thị phần tiêu thụ ngày càng được mở rộng. Ông như người đi trong mơ với kết quả đạt được khá ấn tượng này. Thừa thắng xông lên, bầu Hiển đặt lệnh đưa hàng về chất đầy kho. Thế nhưng thương vụ năm ấy, bầu Hiển tổn thất nặng do bị hàng lậu cạnh tranh. Số nợ lên tới gần 40 tỷ đồng, gồm 7 tỷ đồng tiền thuế nhập khẩu và trên 30 tỷ đồng nằm trong kho. Ngân hàng thúc nợ, cơ quan thuế phát lệnh truy thu, bầu Hiển rơi vào tình cảnh khó khăn chưa từng có. Lúc bấy giờ, ông mới giật mình nhìn lại xung quanh chẳng có ai gánh hộ món nợ và có thể chung tay cùng ông vượt qua giai đoạn khó khăn.

“Tôi đã nói với anh em rằng, tôi là kẻ thất bại và khó khăn mình tôi sẽ gánh chịu chịu. Tôi đã quyết định sai, tôi sẽ là người đứng ra gánh vác trách nhiệm”, ông nói. Bầu Hiển đau đớn quyết định “giải phóng” nhân viên giỏi sang làm việc ở đơn vị khác vì không muốn họ vì mình mà lỡ dở sự nghiệp. Những người còn lại ông động viên cùng mình vượt qua khó khăn và ông hứa sẽ mang lại cuộc sống tốt đẹp cho họ và gia đình. Lời hứa của ông đã mang lại giá trị, sau khoảng một năm lăn lộn ra thị trường, cùng bán hàng và chào sản phẩm ở khắp mọi nơi, bầu Hiển đã bước đầu “gỡ” được vốn. Lượng hàng tồn trong kho được giải phóng và ông cũng dần lấy lại được thị phần. “Quả là khi ấy tôi thấm thía được thế nào là nỗi cơ cực của kẻ bị thúc nợ”, bầu Hiển tâm sự.

Cũng chính lúc khó khăn nhất, bầu Hiển hiểu rằng nếu chỉ kinh doanh thương mại thuần túy, làm đại lý cho nước ngoài, rủi ro cao và ông sẽ mãi chỉ là người phân phối sản phẩm, gia công và mượn thương hiệu của người khác. Chẳng có cái gì là của riêng ông và làm lên giá trị của chính mình.

Năm 1998, bầu Hiển quyết định đầu tư sang lĩnh vực lắp ráp xe máy. Khi quyết định chuyển hướng kinh doanh, ông nhận thấy xe máy là thị trường tiềm năng mà chưa có doanh nghiệp nào tham gia. Xe máy lúc bấy giờ cũng là phương tiện mơ ước của nhiều người. Nghĩ là làm, năm 2000, nhà máy sản xuất động cơ xe máy T&T Hưng Yên ra đời với số vốn đầu tư khoảng 20 triệu USD. Đến năm 2003 chiếc xe máy đầu tiên mang thương hiệu Việt ra mắt thị trường, với tỷ lệ nội địa hóa đến 90% và giá rẻ bằng 1/3 sản phẩm ngoại.

Xe máy mang hiệu T&T ra đời đã nhanh chóng nhận được sự cảm tình của và trở thành phương tiện phục vụ đời sống của người dân VN tại các vùng nông thôn. T&T cũng tiến hành xuất khẩu sang các nước Nam Mỹ và châu Phi đạt kim ngạch 5 triệu USD mỗi năm. T&T còn có thế mạnh trong các sản phẩm khác như điều hòa không khí Kamikaze, điện thoại di động Bird. Điều hòa Kamikake (Gió thần) hiện đang chiếm 20% thị phần miền Bắc và phát triển tại Nam Bộ và miền Trung.

Năm 2005, T&T chuyển sang lĩnh vực tài chính theo đúng mô hình phát triển của một tập đoàn như góp vốn đầu tư ngân hàng, công ty chứng khoán, Quỹ đầu tư, Bảo hiểm, mở công ty bất động sản.

Khi sự nghiệp kinh doanh đã đạt được độ chín, ông mới quyết định theo đuổi niềm đam mê từ nhỏ của mình ở bộ môn bóng đá. Ông đặt tham vọng xây dựng một nền công nghiệp bóng đá tại Việt Nam.

Ông sôi nổi nói về lần gặp cầu thủ bóng đá đội Thể Công – Triệu Quang Hà cách đây 5 năm. Hai người rất tâm đắc với ý tưởng thành lập một câu lạc bộ bóng đá. Ít lâu sau, Câu lạc bộ bóng đá mang tên T&T VN ra đời đi từ hạng 3 rồi dần dần lên hạng nhất rồi lọt vào V-League. Khi ấy, nhiều người hỏi ông sao không mua ngay một câu lạc bộ bóng đá danh tiếng, ông chỉ mỉm cười. Không có cái gì vinh quang hơn bằng chính công sức mà mình bỏ ra.

Sau gần 5 năm nhảy sang lĩnh vực bóng đá, số tiền bầu Hiển đã chi mà chưa thu lại được một đồng nào đã lên tới 70 tỷ đồng. Mỗi lần xuất chi, kế toán sốt ruột lắm. “Và tôi cũng hiểu rằng, nếu không có niềm đam mê thì không làm được bóng đá. Hay nói cách khác là làm bóng đá khó hơn kinh doanh. Bạn biết không, tôi đã được hưởng niềm vui chiến thắng của một nhà vô định. Cảm giác khó tả và không thể mua được bằng tiền và chẳng kém gì khi mình gặt hái được thành công trong kinh doanh”, ông nói.

Theo ông, trong kinh doanh cũng như bóng đá nếu muốn thành công, ngoài niềm đam mê còn phải có mục tiêu rõ ràng. Bầu Hiển thừa nhận trong bóng đá, ông mới thành công một nửa. Khi nào bóng đá chưa mang lại nguồn thu tức là chưa thành công. Và giống như bao doanh nhân khác, bầu Hiển cũng có một khát vọng là ước mơ trở thành người Việt Nam đầu tiên lọt vào danh sách tỷ phú của thế giới. “Đây là khát vọng và niềm tự hào dân tộc mà tôi tin bất cứ doanh nhân nào cũng mong muốn đạt được và đang phấn đấu để thành công”, bầu Hiển nói.

Tập đoàn T&T được thành lập năm 1993, hoạt động đa lĩnh vực, đa ngành nghề: Với hơn 10 công ty thành viên, 3 công ty liên doanh với nước ngoài, 3 nhà máy sản xuất với qui mô lớn và hiện đại, với hơn 20 dự án đầu tư tài chính tại các ngân hàng, công ty chứng khoán và bảo hiểm. Ngành nghề kinh doanh chính: Sản xuất phụ tùng, lắp ráp, sửa chữa xe hai bánh và ba bánh gắn máy; Kinh doanh, môi giới, đầu tư các dự án về Bất động sản; Thăm dò, khai thác, chế biến, kinh doanh khoáng sản; Xây dựng các công trình công nghiệp, dân dụng, công cộng, giao thông thủy lợi; Đầu tư tài chính; Kinh doanh, môi giới, đầu tư Bất động sản. Sản xuất các loại ống nhựa công nghiệp cao cấp…

Từ một doanh nghiệp kinh doanh thương mại, sản xuất, lắp ráp xe máy, T&T đã trở thành một tập đoàn kinh tế hoạt động trên nhiều lĩnh vực như công nghiệp, tài chính, bất động sản, thể thao với nguồn vốn trên 5.000 tỷ đồng và hàng nghìn lao động. Đánh giá của Công ty Vietnam Report thì tập đoàn T&T hiện xếp thứ 32 trong Top 500 DN lớn nhất VN.

Nguyễn Cảnh Bình
Chủ tịch HĐQT, Giám đốc Alpha Books

Những năm 1986-1989, trong đầu lứa học sinh cấp 3 trạc tuổi tôi dường như không tồn tại từ doanh nhân. Khi đó, khái niệm làm giàu và kiếm tiền là cái gì đó không tốt, không đẹp trong suy nghĩ của mọi người.

Tháng 8/1988, tôi có viết trên báo rằng thanh niên không nên chỉ biết học, mà còn phải biết kiếm tiền nữa. Bây giờ, nói như vậy thật bình thường, nhưng ngày đó phát biểu của tôi rất khác lạ, là bất bình thường, nhất là với những đứa đang là học sinh như tôi, dù hồi đó, tôi chỉ nghĩ đơn giản là để kiếm tiền thì cần làm việc, là lao động chân tay gì đó thôi, chứ không nghĩ xa xôi gì.
Giám đốc Công ty Alpha Books – Nguyễn Cảnh Bình. Ảnh: V.Xen.

Thời đó, hầu như cũng không có sách dạy về kinh doanh. Sách dễ kiếm nhất chỉ có các cuốn dạy kiểu lắp đài bán dẫn như thế nào, cách chữa TV ra sao… Cuốn sách đầu tiên về kinh doanh tôi mua được là cuốn “Người Mỹ kinh doanh như thế nào” xuất bản quãng năm 1989-1990, in trên giấy xấu, chữ typo, liệt kê những tính cách rất thực dụng của người Mỹ và so sánh với người Liên Xô. Tôi đọc thấy rất lôi cuốn, hấp dẫn và khác lạ. Dù những suy nghĩ và kiến thức kinh doanh hồi đó cũng rất mơ hồ và sơ sài. Nói như thế để thấy suốt những năm đại học, lứa sinh viên chúng tôi không hào hứng nhiều với kinh doanh như thế hệ trẻ ngày nay thì cũng là điều dễ hiểu. Chúng tôi không chuẩn bị được gì nhiều, chứ đừng nói là chuẩn bị được tốt cho công việc kinh doanh sau này, trừ một số người, nhất là những tay học ở Đông Âu, phải đi kiếm tiền nuôi mình từ rất sớm.

Ông Nguyễn Cảnh Bình hiện là Chủ tịch HĐQT, Giám đốc Công ty Cổ phần sách Alpha, Giám đốc Trung tâm Hợp tác Trí tuệ Việt Nam (VICC).

Một số cuốn sách dịch, viết tiêu biểu của ông như “Hiến pháp Mỹ được làm ra thế nào?”, “Gương danh nhân. Những người anh hùng Hy Lạp cổ đại”, “Cuộc đời và sự nghiệp của Alexander Hamilton”… Ông đã nghiên cứu nhiều về luật hiến pháp, mô hình tổ chức nhà nước, đồng thời ông cũng tham gia giảng dạy, nói chuyện về kỹ năng lãnh đạo và quản lý, chiến lược…

Khi tốt nghiệp đại học năm 1994, tất cả đám bạn thân của tôi đều về cơ quan Nhà nước, hay “xịn” nhất khi đó là các tổng công ty, loại tổng 90-91 theo cách gọi ngày ấy. Khi đó chưa có chữ tập đoàn như bây giờ. Tôi cũng không muốn ở lại trường làm giáo viên vì không biết bao giờ mới vào được biên chế, và ở lại cũng chẳng dễ dàng gì, lương cũng cực kỳ “bèo”. Chúng tôi cũng không nghĩ về làm cho một công ty tư nhân vì thời đó công ty tư nhân rất ít hầu như ở quy mô nhỏ lẻ, lèo tèo, không có mấy tên tuổi. Các hãng nước ngoài cũng rất ít. Không chỉ vậy, gia đình tôi, bố mẹ tôi (và tôi tin là hầu hết lứa cán bộ, phụ huynh khi đó) đều nhìn công ty tư nhân là cái gì đó mập mờ, không tốt, không tin tưởng. Các cụ cho rằng nếu chúng tôi không về các cơ quan Nhà nước, thì sẽ xin về các tổng công ty là năng động nhất và có lẽ có thu nhập tốt nhất.

Sau vài tháng “nhờ vả, xin xỏ”, chúng tôi hầu hết được vào một cơ quan hoặc tổng công ty nào đó. Chúng tôi cũng không phải thi tuyển. Sau khi nhờ được người quen xin cho, phòng tổ chức cơ quan (tổng công ty) gọi lên nhìn mặt mũi, hỏi han mấy câu… thấy mặt mũi sáng sủa, nói năng gãy gọn, thế là OK. Tôi về Tổng công ty P. Bạn tôi, đứa về Tổng cục Bưu điện, đứa về Tổng công ty Hàng không (Vietnam Airlines), đứa về Tổng cục Đầu tư… hay có cậu bạn vào Vũng Tàu làm cho ngành dầu khí, lương đâu khoảng 400-600 đôla gì đó là rất cao rồi. Chỉ có mấy cậu bạn “tỉnh lẻ”, không quen biết không xin vào đâu được mới ra làm ngoài…

Nhiều người lớn tuổi thường nghĩ doanh nhân là những người thực dụng, chỉ nghĩ đến tiền và có kiểu gì đó giống con buôn ở ngoài chợ Giời. Họ không chỉ thuê mà thậm chí còn lợi dụng người thân của mình, lợi dụng nhân viên, lợi dụng mối quan hệ, lợi dụng cơ chế và cái gì cũng làm, làm chỉ để kiếm tiền. (Bây giờ, có thể vẫn có người vẫn nghĩ như vậy). Còn lứa chúng tôi ngày đó nghĩ về doanh nhân có cái gì đó xa vời, không thật và luôn thấy có khoảng cách.

Chúng tôi không có động lực và lòng khao khát trở thành doanh nhân mãnh liệt như các bạn trẻ bây giờ. Nếu có, chỉ là mong muốn đi làm thuê, kiếm chỗ nào lương cao và chỉ vậy thôi. Trong đám bạn tôi, chỉ có một người sau khi ra trường 1-2 năm làm kinh doanh, mở một công ty bán máy vi tính nhưng tôi cũng không hào hứng gì với cậu ta. Ngày đó và cả nhiều năm sau đó, tôi không nhìn thấy những “cái được” mà họ mang lại cho xã hội, cho mọi người. Tôi chỉ thấy họ mang lại lợi ích cho họ mà thôi. Vì thế, tôi không hề có mong muốn, cũng chẳng có dự định nào trở thành doanh nhân…

Sau đó, trong suốt những năm làm việc ở một doanh nghiệp nhà nước, tôi cũng không học nhiều về kinh doanh, không hiểu nhiều lắm về công việc này. Mọi sự việc, hiện tượng, như việc mua bán trang thiết bị, việc triển khai một chương trình và công nghệ mới nào đó, thì tôi cũng chỉ nhìn dưới góc độ kỹ thuật thuần túy. Họa chăng có nhìn được góc độ tiết kiệm tiền nếu mua ít đi, hay mua loại khác chứ không hề nhìn nhân ở công suất và tính hiệu quả của các việc này. Gần đây, tôi gặp lại một người bạn học cùng đại học ngày trước, giờ làm giảng viên đại học. Cậu ấy bảo tôi nên làm cái này, cái kia. Tôi nói rằng: “Không hiệu quả, không nên làm”. Cậu ấy ngạc nhiên: “Sao cậu cứ nói cái từ hiệu quả thế, hiệu quả là thế nào…”. Thế mới thấy tôi đã trưởng thành nhiều và khác đi nhiều. Bây giờ nhìn lại nhiều hoạt động ở chỗ này, chỗ kia, tôi thấy thật lãng phí hay được thực hiện theo một cách không hiệu quả.

Sau khi làm việc cho nhà nước tới 8 năm tôi mới rời ra ngoài. Ban đầu, tôi cũng không có ý định lập doanh nghiệp, nhưng sở thích xuất bản sách, viết sách, đọc sách khiến tôi gặp nhiều người đồng chí hướng. Dần dần, tôi nghĩ rằng, lập một doanh nghiệp là cách tốt nhất để sống và làm được điều mình thích. Càng làm, cái thấy ham thích công việc kinh doanh, thấy ý nghĩa, thấy được cái môi trường thể hiện được mình, được cái tôi, được làm điều mình thích, được tự do về suy nghĩ, về hành động có một cuộc sống vật chất tốt hơn… Công việc kinh doanh cũng đầy thách thức và hấp dẫn, lôi cuốn tôi. Mỗi ngày lại gặp phải những vấn đề mới cần phải suy nghĩ và xử lý. Mỗi giai đoạn, mỗi thời kỳ lại có những thách thức lớn đặt ra và cần phải giải quyết, những thách thức sau lại lớn hơn thách thức trước và phạm vi cũng rộng hơn, trừu tượng hơn và có tác động/hậu quả lớn hơn. Tôi nghĩ việc kinh doanh khiến mỗi cá nhân phải sử dụng, tận dụng và phát triển rất nhiều kỹ năng cho mình. Khả năng lôi kéo, vận động, thuyết phục cho đến ý tưởng, chọn người hay triển khai…

Ngày xưa, tôi không hình dung được những khó khăn mà doanh nhân gặp phải lớn đến vậy, phức tạp đến vậy. Từng có lúc tôi nghĩ mình sẽ làm rất tốt nhưng ban đầu, hầu như tôi không chuẩn bị tinh thần và kỹ năng làm doanh nhân cho mình nên rất vất vả và cái giá phải trả rất lớn. Bây giờ, tôi vẫn chưa thấy mình giỏi, chưa thấy đủ… mà vẫn cần phải học nữa, học cách tổ chức công việc, học cách tìm ý tưởng và phát triển, xây dựng dự án và rất, rất nhiều việc cần làm, cần học hỏi.

Ông Nguyễn Cảnh Bình hiện là Chủ tịch HĐQT, Giám đốc Công ty Cổ phần sách Alpha, Giám đốc Trung tâm Hợp tác Trí tuệ Việt Nam (VICC).

Một số cuốn sách dịch, viết tiêu biểu của ông như “Hiến pháp Mỹ được làm ra thế nào?”, “Gương danh nhân. Những người anh hùng Hy Lạp cổ đại”, “Cuộc đời và sự nghiệp của Alexander Hamilton”… Ông đã nghiên cứu nhiều về luật hiến pháp, mô hình tổ chức nhà nước, đồng thời ông cũng tham gia giảng dạy, nói chuyện về kỹ năng lãnh đạo và quản lý, chiến lược…